Wydanie 8(90) /2012

Wybrane składniki kosmetyków pochodzenia roślinnego

Anna Noga
Surowce stosowane w kosmetykach wyrabianych przed wiekami mają zastosowanie również w dzisiejszych preparatach do pielęgnacji skóry. We współczesnej kosmetyce spotyka się coraz większą liczbę produktów, w których podstawowymi składnikami aktywnymi są substancje pochodzenia roślinnego. Zalicza się do nich między innymi: ekstrakty, woski roślinne, masła, olejki eteryczne

Preparaty do pielęgnacji skóry znane były już w starożytności. Babilończycy opracowali krem z tłuszczu dzika i wielbłąda perfumowany płatkami kwiatów, później zastąpiono go tłuszczem cielęcym i kozim. Egipcjanie stosowali oliwę z oliwek, olej sezamowy, olej rycynowy. W Grecji i Egipcie znane były kremy z zawartością czystej lanoliny z dodatkiem tłuszczu wieprzowego, oleju z oliwek, oleju sezamowego oraz wosku pszczelego, tam też po raz pierwszy wprowadzono konserwanty - wyciągi z korzeni roślin. Inkowie wynaleźli krem „piękności” składający się ze zmielonego, wyprażonego ryżu zmieszanego z białkiem i alkoholem. Z kolei Aztekowie stosowali „drzewo skóry” czyli wyciąg ze sproszkowanej kory, który posiadał działanie bakteriostatyczne i ściągające, wyciąg zawierał bioflawonoidy, opóźniające proces starzenia, chronił kwas hialuronowy w skórze. Aztekowie również znali i stosowali olej i wosk jojoba do maści pielęgnacyjno-ochronnych oraz olej awokadowy. Osadnicy amerykańscy stosowali krem na bazie wosku pszczelego, olbrotu, oleju z oliwek, perfumowany olejkiem z róży lub lawendy. Olej kukui, bogaty w nienasycone kwasy tłuszczowe, który zapobiega starzeniu, czyni skórę miękką i elastyczną.

Ekstrakty roślinne

Ekstrakt otrzymuje się poprzez wymywanie pożądanych składników z surowca roślinnego przy pomocy rozpuszczalnika, zazwyczaj organicznego, następnie rozpuszczalnik zostaje usunięty. W niektórych przypadkach dla uzyskania odpowiedniej konsystencji pozostawia się część rozpuszczalnika. Konsystencja zależy od charakteru ekstrahowanych składników może być płynna, półpłynna (ekstrakty gęste) lub stała (ekstrakty suche). Ekstrakty roślinne stosuje się w celu podwyższenia wartości funkcjonalnej kosmetyku. Składają się one z mieszanin różnych substancji, które na szerokie działanie mogą znaleźć zastosowanie w wielu dziedzinach kosmetyki. Opóźniają procesy starzenia skóry, nawilżają, ściągają i napinają skórę, pochłaniają promieniowanie UV, wybielają i likwidują przebarwienia, łagodzą podrażnienia, stymulują krążenie w naczyniach krwionośnych. Preparaty zawierające ekstrakty roślinne dobiera się w zależności od rodzaju cery oraz pożądanego efektu kosmetycznego.
Kosmetyki zawierające ekstrakty ziołowe cieszą się coraz większym zainteresowaniem na rynku. Ekstrakty ziołowe znalazły zastosowanie prawie we wszystkich rodzajach kosmetyków. Wchodzą w skład: mleczek, toników, maseczek, kremów, mydeł, szamponów, odżywek do włosów, płynów o kąpieli i wielu innych kosmetyków. Zazwyczaj stosowane są ekstrakty z roślin tradycyjnych, powszechnie znanych. Na rynek wprowadza się nowe surowce, które mają przyciągać uwagę swoją egzotyczną nazwą.
Substancje pochodzenia roślinnego odgrywają dużą rolę w produkcji nowoczesnych kosmetyków. Do celów kosmetycznych używa się zarówno całych roślin wraz z owocami jak i pojedynczych wybranych z nich substancji. Ekstrakty roślinne łatwo wnikają w głąb skóry stymulując przebieg wszystkich reakcji życiowych. Są łatwo wchłaniane przez skórę, włosy czy paznokcie.

Olejki eteryczne

Olejki eteryczne od dawna znano jako zapachowe substancje roślinne stosowane do celów kosmetycznych, dezynfekcyjnych, spożywczych, oraz leczniczych. W kosmetyce olejki eteryczne są wykorzystywane w perfumach, preparatach do pielęgnacji skóry, do pielęgnacji włosów, a także wykazują działanie pielęgnacyjne, oraz mogą być wykorzystywane jako czynnik chłodzący (np. olejek miętowy) dając długotrwałe uczucie świeżości. W preparatach kosmetycznych regeneracyjnych i opóźniających proces starzenia polecane są olejki: lawendowy, cytrynowy, geraniowy, melisowy.
Dla osób starszych z wyraźnymi zmarszczkami wprowadza się dodatkowo olejek drzewa różanego. Przy likwidowaniu rozstępów skóry wykorzystywane są cenne właściwości olejku geraniowego. W preparatach przeciwtrądzikowych stosowane są olejki jałowcowy, cytrynowy. Do preparatów pielęgnacyjnych włosy stosuje się olejek rozmarynowy, tymiankowy, geraniowy, sandałowy, lawendowy. Olejki eteryczne coraz częściej są składnikami preparatów do masażu czy też do kąpieli, są to oleje ze słodkich migdałów, z pestek winogron, olej z oliwek, olej słonecznikowy lub sojowy. Olejki eteryczne mogą być również wykorzystywane do kąpieli o działaniu odprężającym.

Woski roślinne

Są to związki o różnorodnym składzie chemicznym, lecz mające ważne cechy wspólne, które decydują o możliwości ich wykorzystania. Woski mogą pełnić rolę komponentów bazowych, składników modyfikujących, względnie zamienników. Do najważniejszych cech charakterystycznych wosków należą:
  • wykazywanie stanu stałego w temperaturze pokojowej,
  • przechodzenie w stan ciekły w wyższych temperaturach,
  • struktura węglowodorowa,
  • brak zwilżalność i odporność na działanie wilgoci,
  • gładka tekstura,
  • niska reaktywność i toksyczność,
  • słaby zapach lub jego brak,
  • palność.
Najczęściej woski są estrami długołańcuchowych alkoholi oraz kwasów tłuszczowych. Ulegają zmydleniu w wysokiej temperaturze. Rozpuszczalne są w rozpuszczalnikach takich jak chloroform, estry, etery czy ketony (np. aceton). Woski stosowane są w wielu dziedzinach przemysłu między innymi do impregnowania i powlekania kartonów oraz opakowań, do laminowania różnych materiałów, wytwarzania wosków odlewniczych i mieszanek adhezyjnych, wyrobu kosmetyków, kredek, środków do polerowania i zabezpieczania powierzchni oraz do wyrobu świec.
Z wosków pochodzenia zwierzęcego największe zastosowanie w kosmetyce ma wosk pszczeli - żółty (Cera Flava) lub biały (Cera Alba). Woskiem jest także lanolina ( L a - nolinum) otrzymywana z wełny owczej. Jest ona często dodawana do kremów lub mleczek, gdyż odznacza się dobrymi własnościami emulgującymi. Woski roślinne - japoński (Cera Japonica), karnauba (Cera Carnauba), wosk chiński (Cera Chinenis) są rzadziej stosowane w kosmetyce. W kosmetyce woski stosuje się w kremach jako tzw. emolienty, czyli substancje pokrywające powierzchnię skóry warstwą okluzyjną, co zapobiega utracie wody przez skórę. Skóra staje się wówczas lepiej nawilżona, zmiękczona, a tym samym młodsza. Woski występują też w pomadkach, tuszach do rzęs i cieniach do powiek jako środki nadające konsystencję.

Masła naturalne

Od dawna w produktach kosmetycznych stosuje się masło karite, znane również jako masło shea. Pozyskiwane jest ono w wyniku wielostopniowego procesu tłoczenia zawierających około 60% tłuszczu nasion tzw. masłosza (tłuszczu o konsystencji masła). Tłuszcz ten wykazuje działanie antybakteryjne, co umożliwia jego długotrwałe przechowywanie bez środków konserwujących. Jego cechą charakterystyczną jest duża, dochodząca do 15% zawartość frakcji niezmydlającej się. Substancje niezmydlające się mają duże powinowactwo do warstwy lipidowej naskórka, chronią i wzmacniają cement międzykomórkowy warstwy rogowej. Tłuszcz ten ze względu na specyficzny skład trudno jest wymyć wodą czy też alkalicznymi mydłami, co powoduje, że długo pozostaje w warstwach skóry, nie powodując przy tym uczucia jej lepkości.
Masło shea wykazuje działanie kojące, regenerujące, uelastyczniające, zmiękczające, natłuszczające, nawilżające, ochronne, zabezpiecza skórę przed działaniem promieni UV, jak również opóźnia procesy jej starzenia się, dzięki zwięzłej konsystencji nie zatyka porów skóry. Masło shea znalazło szerokie zastosowanie w pielęgnacji skóry suchej, starzejącej się, skłonnej do podrażnień. Masła bardzo dobrze sprawdzają się również w pomadkach pielęgnacyjnych i balsamach ochronnych. Ich zawartość nie powinna przekraczać 40%.
Najczęściej stosowanymi masłami są masło Shea i masło kakaowe. Uzyskane z nich kosmetyki mają doskonale właściwości pielęgnujące a, w przypadku masła kakaowego, również przyjemny zapach. Pomadki bezbarwne z zawartością maseł dobrze rozprowadzają się na ustach. Dodatek pigmentów mineralnych powoduje, że są odrobinę twardsze niż normalna pomadka, ale dłużej utrzymuje się na powierzchni ust.

W kosmetyce dość często stosuje się także masło kakaowe oraz masło kokosowe. Pierwsze z nich jest bardzo wartościowym tłuszczem naturalnym. W przeciwieństwie do innych stabilizatorów ma właściwości natłuszczające. Jest łatwo wchłaniane przez skórę, lecz po aplikacji skóra pozostaje błyszcząca, dlatego masło kakaowe najbardziej nadaje się do kremów na noc. Można go wykorzystać w kosmetykach do pielęgnacji włosów, ponieważ masło kakaowe nadaje piękny połysk. Masła kakaowego nie można zbyt silnie podgrzewać, gdyż traci wówczas swoje właściwości stabilizujące. Podobnie jak w przypadku olbrotu krem uzyskuje swoją ostateczną twardość dopiero po kilku dniach.

Masło kokosowe charakteryzuje się wyjątkowo przyjemnym, egzotycznym zapachem. Jest tłoczone na zimno, dzięki czemu zachowuje wszystkie swoje naturalne właściwości odżywcze. Masło usuwa martwy naskórek, pozostawiając skórę aksamitnie gładką. Jest dobrze wchłaniane przez skórę, docierając do głębszych warstw. Likwiduje podrażnienia, zaczerwienienia oraz wysypkę Odżywia skórę, regeneruje, wygładza i nawilża. Masła można również używać jako odżywki do włosów. Wzmacnia strukturę uszkodzonych włosów, rewitalizuje je dzięki obecności magnezu, potasu, wapna i żelaza.
Anna Noga